Bezpieczeństwo drzwi automatycznych nie zależy wyłącznie od jakości napędu, sensorów czy układu sterowania. Równie istotne jest rozpoznanie sytuacji, w których może dojść do uderzenia, przytrzaśnięcia, zgniecenia albo innego niebezpiecznego zdarzenia. Temu służy ocena ryzyka, wykonywana podczas projektowania, modernizacji i oceny zgodności kompletnego zespołu drzwiowego.

Ocena ryzyka pozwala określić, jakie zagrożenia mogą wystąpić, kto może być na nie narażony oraz czy zastosowane rozwiązania ograniczają ryzyko w wymaganym stopniu. Powinna uwzględniać nie tylko konstrukcję drzwi, lecz także miejsce ich montażu, sposób użytkowania obiektu, natężenie ruchu oraz zachowania osób korzystających z przejścia.

Czym jest ocena ryzyka?

Ocena ryzyka jest uporządkowanym procesem, który rozpoczyna się od określenia przeznaczenia drzwi i warunków ich użytkowania. Następnie identyfikuje się możliwe zagrożenia, ocenia prawdopodobieństwo ich wystąpienia i przewidywane skutki, a później sprawdza, czy konieczne jest zastosowanie dodatkowych środków ochronnych.

Sama analiza ryzyka stanowi część tego procesu. Obejmuje przede wszystkim identyfikację zagrożeń i oszacowanie ich znaczenia. W odniesieniu do całego postępowania właściwszym określeniem jest więc „ocena ryzyka”.

Ocenie powinien podlegać kompletny zespół drzwiowy, a nie tylko napęd lub pojedynczy sensor. Trzeba uwzględnić skrzydła, elementy konstrukcyjne, sterowanie, urządzenia aktywujące, środki ochronne, parametry ruchu oraz reakcję systemu na awarie.

Celem nie jest całkowite usunięcie każdego możliwego zagrożenia, ponieważ nie zawsze jest to technicznie wykonalne. Chodzi o ograniczenie ryzyka w stopniu odpowiadającym wymaganiom prawa, aktualnemu stanowi techniki oraz rzeczywistym warunkom użytkowania drzwi.

Kiedy ocena ryzyka jest potrzebna?

Ocena ryzyka powinna powstać już na etapie projektowania nowych drzwi automatycznych. Jej wyniki wpływają na dobór napędu, konstrukcję skrzydeł, rozmieszczenie urządzeń ochronnych, ustawienie parametrów ruchu oraz sposób zabezpieczenia stref niebezpiecznych.

Jest również potrzebna wtedy, gdy kompletny zespół drzwiowy powstaje z elementów pochodzących od różnych producentów. Podmiot, który łączy napęd, skrzydła, sterownik, sensory i pozostałe komponenty w działającą całość, powinien ocenić bezpieczeństwo całej instalacji, a nie opierać się wyłącznie na deklaracjach dotyczących poszczególnych części.

Ponowna ocena może być konieczna przy modernizacji istniejących drzwi. Dotyczy to szczególnie wymiany napędu lub sterowania na urządzenia o innych parametrach, zmiany masy lub konstrukcji skrzydeł, dodania nowych trybów pracy, przebudowy wejścia albo zmiany przeznaczenia obiektu.

Nie każda naprawa oznacza jednak konieczność wykonania pełnej oceny od początku. Jeżeli uszkodzony element zostaje zastąpiony równoważnym komponentem zgodnie z dokumentacją producenta, wystarczające może być potwierdzenie, że wymiana nie wpłynęła na bezpieczeństwo. Każdą zmianę mogącą oddziaływać na sposób działania drzwi należy jednak przeanalizować.

Jeżeli modyfikacja powoduje powstanie nowych zagrożeń, zwiększa istniejące ryzyko lub zmienia funkcję urządzenia, może być potrzebna aktualizacja dokumentacji technicznej i oceny ryzyka. W przypadku zmian o dużym zakresie może również powstać obowiązek ponownego przeprowadzenia procedury oceny zgodności.

Kto odpowiada za ocenę ryzyka?

Za zapewnienie przeprowadzenia i udokumentowania oceny ryzyka odpowiada producent kompletnego zespołu drzwiowego lub jego upoważniony przedstawiciel. W praktyce rolę producenta może pełnić także integrator, który tworzy funkcjonalny system z napędu, skrzydeł, sterownika, sensorów i innych urządzeń.

Opracowanie oceny może zostać powierzone projektantowi, specjaliście ds. bezpieczeństwa maszyn, producentowi, integratorowi albo firmie technicznej posiadającej odpowiednie kompetencje. Nie zmienia to jednak odpowiedzialności podmiotu, który występuje jako producent kompletnego zespołu i wprowadza go do obrotu lub oddaje do użytkowania.

Osoba przygotowująca ocenę powinna znać konstrukcję drzwi, sposób działania napędów i urządzeń ochronnych, zasady sterowania oraz warunki panujące w konkretnym obiekcie. Sama znajomość ogólnych wymagań normy nie wystarczy bez zrozumienia rzeczywistego sposobu użytkowania wejścia.

Co powinna obejmować ocena?

Ocena ryzyka nie może ograniczać się do sytuacji, w której użytkownik prawidłowo podchodzi do drzwi, przechodzi przez nie i opuszcza strefę ruchu skrzydeł. Powinna uwzględniać również racjonalnie przewidywalne niewłaściwe użytkowanie.

W praktyce oznacza to konieczność rozważenia sytuacji, w których osoba próbuje przejść przez zamykające się drzwi, zatrzymuje się w świetle przejścia, podchodzi do skrzydła z boku, przytrzymuje je ręką albo popycha w kierunku przeciwnym do ruchu napędu. Trzeba również uwzględnić użytkowników poruszających się z wózkiem dziecięcym, inwalidzkim lub zakupowym, a także osoby z bagażem, sprzętem medycznym albo innymi przedmiotami zwiększającymi czas potrzebny na przejście.

Szczególnej uwagi wymagają dzieci, osoby starsze, osoby z ograniczoną mobilnością oraz użytkownicy, którzy mogą nie zauważyć ruchu skrzydła lub nie zareagować wystarczająco szybko. Oceną należy objąć także osoby znajdujące się w pobliżu drzwi, nawet jeżeli nie zamierzają przez nie przechodzić.

Zakres oceny powinien obejmować cały cykl życia urządzenia. Oprócz normalnej eksploatacji należy uwzględnić montaż, uruchomienie, czyszczenie, konserwację, usuwanie usterek, wyłączenie z użytkowania oraz demontaż. W każdej z tych faz mogą występować inne zagrożenia i inne osoby narażone.

Jakie zagrożenia występują przy drzwiach automatycznych?

Jednym z najczęściej analizowanych zagrożeń jest uderzenie przez poruszające się skrzydło. Może do niego dojść, gdy użytkownik znajdzie się na drodze ruchu drzwi, a system nie wykryje jego obecności albo nie zareaguje odpowiednio wcześnie. Znaczenie mają tutaj prędkość i masa skrzydła, energia ruchu, widoczność drzwi oraz skuteczność urządzeń ochronnych.

Kolejnym zagrożeniem jest zgniecenie. Powstaje ono w miejscach, w których ruchome skrzydło zbliża się do ściany, ościeżnicy, drugiego skrzydła lub stałego elementu wyposażenia. Szczególnie niebezpieczne są przestrzenie, w których może znaleźć się dłoń, noga, koło wózka albo inny przedmiot.

W drzwiach składanych, obrotowych i niektórych konstrukcjach przesuwnych mogą występować punkty ścinania. Powstają one pomiędzy elementami poruszającymi się względem siebie i mogą stanowić zagrożenie przede wszystkim dla dłoni oraz palców.

Ocena powinna uwzględniać również możliwość wciągnięcia włosów, odzieży lub przedmiotów w ruchome części mechanizmu. Osobnym zagadnieniem jest zakleszczenie części ciała, wózka, bagażu albo sprzętu medycznego pomiędzy skrzydłami lub innymi elementami drzwi.

W drzwiach rozwieranych szczególnego zabezpieczenia wymaga strefa zawiasów. Niewielka szczelina pomiędzy skrzydłem a ościeżnicą może powodować poważne urazy palców, zwłaszcza u dzieci.

Analizie podlegają także awarie sterowania i urządzeń ochronnych. Trzeba określić, co stanie się po uszkodzeniu sensora, przerwaniu przewodu, błędzie sterownika, utracie komunikacji albo awarii napędu. Istotne jest również zachowanie drzwi po zaniku i ponownym pojawieniu się zasilania. Nie powinno wówczas dochodzić do niezamierzonego i niekontrolowanego ruchu.

W ocenie należy uwzględnić zagrożenia elektryczne, wpływ wilgoci i warunków atmosferycznych, możliwość dostępu do części czynnych oraz skutki niewłaściwego podłączenia urządzeń.

Jeżeli drzwi znajdują się na drodze ewakuacyjnej, mają funkcję przeciwpożarową lub współpracują z kontrolą dostępu, trzeba dodatkowo przeanalizować ryzyko utraty wymaganej funkcji po awarii zasilania, sterowania albo systemu nadrzędnego.

Znaczenie miejsca montażu

Ta sama konstrukcja drzwi może wymagać innych środków ochronnych w zależności od miejsca, w którym zostanie zamontowana.

W wejściu do biurowca użytkownicy zazwyczaj poruszają się sprawnie i w przewidywalnym kierunku. W szpitalu trzeba uwzględnić wózki, łóżka transportowe, balkoniki rehabilitacyjne oraz osoby przemieszczające się powoli. W szkole większe znaczenie ma możliwość nieprzewidywalnego zachowania dzieci, natomiast w centrum handlowym występuje intensywny ruch dwukierunkowy, częste zatrzymywanie się i przechodzenie z wózkami.

Podczas oceny należy uwzględnić również położenie schodów, pochylni, wind i ciągów komunikacyjnych. Znaczenie mają warunki atmosferyczne, siła wiatru, rodzaj podłoża, widoczność skrzydeł, oświetlenie oraz obecność reklam, słupów i elementów wyposażenia mogących ograniczać pole działania sensorów.

Oceny wykonanej dla jednego obiektu nie należy automatycznie przenosić na inną instalację, nawet gdy zastosowano taki sam napęd i podobne skrzydła. Warunki użytkowania mogą całkowicie zmienić rodzaj i poziom występującego ryzyka.

Jak ograniczać ryzyko?

Redukcja ryzyka powinna rozpoczynać się od rozwiązań konstrukcyjnych. Jeżeli zagrożenie można usunąć przez zmianę geometrii drzwi, zwiększenie odległości od elementu stałego, zmniejszenie masy skrzydła albo likwidację niebezpiecznej szczeliny, takie rozwiązanie powinno mieć pierwszeństwo przed dodawaniem kolejnych urządzeń.

Jeżeli zagrożenia nie można usunąć na etapie konstrukcji, stosuje się techniczne środki ochronne. Mogą to być osłony, bariery, odpowiednie odległości bezpieczeństwa, sensory obecności, krawędzie bezpieczeństwa, ograniczenie prędkości i sił ruchu oraz monitorowanie działania urządzeń zabezpieczających.

Istotna jest także reakcja sterowania. Po wykryciu osoby lub przeszkody drzwi powinny zachować się w sposób odpowiedni dla swojej konstrukcji i fazy ruchu. Może to oznaczać zatrzymanie skrzydła, zmianę kierunku, niedopuszczenie do rozpoczęcia ruchu albo utrzymanie drzwi w pozycji otwartej.

Ostrzeżenia i informacje dla użytkownika stosuje się dopiero w odniesieniu do ryzyka, którego nie udało się usunąć rozwiązaniami konstrukcyjnymi lub technicznymi. Naklejka ostrzegawcza nie może zastępować skutecznego zabezpieczenia, jeżeli zastosowanie takiego zabezpieczenia jest technicznie możliwe.

Ponowna ocena po zastosowaniu zabezpieczeń

Po wprowadzeniu środków ochronnych ryzyko należy ocenić ponownie. Trzeba sprawdzić, czy zastosowane rozwiązania rzeczywiście ograniczyły zagrożenie oraz czy nie stworzyły nowych problemów.

Przykładowo dodatkowy sensor może poprawić ochronę jednej strefy, ale niewłaściwie ustawione pole detekcji może powodować opóźnioną reakcję albo częste niepotrzebne zatrzymywanie drzwi. Ograniczenie prędkości skrzydła może zmniejszyć energię uderzenia, ale jednocześnie wydłużyć czas zamykania i wpłynąć na działanie kontroli dostępu.

Dlatego skuteczność zabezpieczeń należy potwierdzić badaniami wykonanymi na gotowej instalacji. Sprawdzeniu powinny podlegać pola detekcji, parametry ruchu, siły, reakcja na przeszkodę, zachowanie po awarii oraz współpraca wszystkich elementów systemu.

Proces oceny może wymagać kilku kolejnych zmian i ponownych testów. Nie jest to jednorazowe wypełnienie formularza, lecz element projektowania i weryfikacji kompletnego zespołu drzwiowego.

Przykład wejścia do szpitala

Automatyczne wejście do szpitala jest użytkowane przez pacjentów, personel, osoby odwiedzające oraz użytkowników poruszających się na wózkach, z balkonikami rehabilitacyjnymi lub łóżkami transportowymi. Część osób może poruszać się powoli, zatrzymywać w świetle przejścia albo wymagać więcej czasu na opuszczenie strefy ruchu skrzydeł.

Ocena powinna uwzględnić szerokość przejścia, natężenie ruchu, kierunki podejścia, możliwość tworzenia się kolejek oraz sposób transportowania pacjentów i sprzętu. Jednym z zagrożeń może być niewykrycie osoby pozostającej nieruchomo pomiędzy skrzydłami. Innym może być zbyt krótki czas otwarcia, który nie pozwala na bezpieczny przejazd łóżka transportowego.

Środki ochronne mogą obejmować sensory wykrywające obecność w świetle przejścia, odpowiednio ustawione pola bezpieczeństwa, właściwie skonfigurowane urządzenia aktywacyjne, ograniczenie prędkości zamykania oraz wydłużenie czasu pozostawania drzwi w pozycji otwartej.

Po wdrożeniu tych rozwiązań trzeba sprawdzić działanie całego zespołu. Sama reakcja sensorów nie wystarcza. Należy również zweryfikować parametry ruchu, możliwość bezpiecznego przejazdu osób i sprzętu, reakcję na przeszkodę oraz zachowanie systemu w przypadku awarii.

Dokumentowanie oceny

Ocena ryzyka powinna stanowić część dokumentacji technicznej kompletnego zespołu drzwiowego. Nie jest wyłącznie dokumentem przygotowywanym na potrzeby odbioru inwestycji.

Powinna wskazywać przeznaczenie drzwi, przewidywany sposób użytkowania, osoby narażone, zidentyfikowane zagrożenia oraz zastosowane środki ochronne. W dokumentacji należy również ująć wyniki przeprowadzonych testów i pomiarów, pozostałe ryzyko oraz wymagania dotyczące kontroli i konserwacji.

Jeżeli podczas eksploatacji zmieni się konstrukcja drzwi, sposób ich działania albo warunki użytkowania obiektu, dokumentację należy ponownie przeanalizować i w razie potrzeby zaktualizować.

Ocena ryzyka jest podstawą prawidłowego zaprojektowania drzwi automatycznych. Nie zastąpi jej oznakowanie CE znajdujące się na napędzie, zastosowanie nowoczesnych sensorów ani wykonanie standardowego montażu. Bezpieczny system powstaje dopiero wtedy, gdy zagrożenia zostaną właściwie rozpoznane, środki ochronne odpowiednio dobrane, a ich skuteczność potwierdzona na kompletnej instalacji.